Kaartspellen voor en over autisme: wat ze zijn en wanneer je ze gebruikt

Mijn naam is Jonneke Koekhoven en ik werk al 14 jaar met kinderen en jongeren met autisme. Via mijn bedrijf KOEKIE, op symptomen-autisme.nl, bied ik individuele begeleiding en geef ik online advies en cursussen aan ouders. Ik vind nieuwe producten die kinderen met autisme kunnen ondersteunen altijd erg interessant en probeer ze graag uit in mijn sessies. In deze blog geef ik mijn mening en tips over drie kaartspellen die je kunt gebruiken bij kinderen met autisme.

Spelenderwijs leren, hoe werkt dat?

Kaartspellen met een educatief doel zijn erg populair. Dat is niet zo vreemd. Als kinderen spelen, staan ze meer open om te leren. Spellen kunnen een kind helpen ontspannen. Ze helpen je om contact te maken met het kind en ze maken de tijd samen leuk.

Therapie of training kan voor kinderen met autisme soms gespannen voelen. Een spel kan die spanning verlagen. Daarbovenop werkt het visuele karakter van spellen goed voor de hersenen van kinderen, met of zonder autisme. Ze slaan informatie beter op. Ze kunnen wat ze geleerd hebben sneller toepassen in nieuwe situaties. En hun concentratie blijft hoger tijdens het leren.

Spellen waarmee kinderen over zichzelf leren, kun je inzetten bij begeleidingssessies, therapie, coaching en in de klas. Ook ouders en verzorgers kunnen ze thuis gebruiken.

Spel één: Okidootjes Veerkracht

Hoe ziet het eruit?

Okidootjes Veerkracht zit in een klein kaartdoosje. Op de voorkant kijkt een katje in de spiegel en ziet een leeuw. Dat vat mooi samen waar deze kaarten over gaan: zelfvertrouwen, positief denken en dingen voor elkaar krijgen.

Er zitten 51 coachkaarten in. Op elke kaart staat een krachtige gedachte, met daaronder een specifieke eigenschap van veerkracht en een leuke afbeelding van een dier. De afbeeldingen passen goed bij de gedachte. Ze maken die duidelijker en geven de kaarten een vrolijke uitstraling. In het doosje zitten ook een paar kaarten met uitleg, tips en ideeën over hoe je het spel kunt gebruiken.

Alle kaarten hebben iets te maken met de veerkracht van het kind. Veerkracht is het vermogen om op bepaalde momenten flexibel te reageren en positief tegen jezelf te praten. Een sterke innerlijke stem geeft je meer veerkracht om in moeilijke situaties je hoofd boven water te houden.

Hoe en wanneer gebruik je dit spel bij een kind met autisme?

Er zijn veel manieren om dit spel te gebruiken. Herken je het volgende bij je kind of leerling? Dan kunnen deze kaarten een goede manier zijn om te helpen.

• Is het kind onzeker of gespannen over een situatie die eraan komt?
• Heeft het kind vaak negatieve gedachten?
• Heeft het kind een fixed mindset en heeft het het gevoel geen invloed te hebben op de eigen resultaten?
• Worstelt het kind met een grote verandering in zijn of haar leven, zoals een nieuwe school, een overlijden in de familie, een verhuizing of een nieuwe klas?
• Vindt het kind sociale situaties moeilijk en trekt het zich op die momenten terug?
• Vindt het kind het vaak moeilijk om keuzes te maken en blijft het twijfelen of de keuze wel goed was?
• Denkt het kind vaak in problemen in plaats van in oplossingen?

Op een van de kaarten in het doosje worden deze vijf spelvormen uitgelegd.

• Okidootje van de dag of week: versterk je veerkracht met de Okidootjes in alledaagse situaties.
• Tip-Top-spel: ontdek en leer spelenderwijs hoe je met een positieve focus naar jezelf en anderen kijkt.
• Mijn top drie: leer spelenderwijs en ontdek hoe je met een positieve focus naar jezelf kijkt.
• Zes op een rij, zes tips voor jezelf: ontdek welke eigenschappen van veerkracht je al hebt en welke je nog nodig hebt.
• Top! Complimentenspel: ontdek en leer spelenderwijs hoe je een betekenisvol compliment geeft.

Je kunt ze ook op deze manieren gebruiken.

• Als compliment na een sessie. Geef als coach de leerling een kaart mee naar huis, om te laten zien waar je trots op bent.
• Als doel voor een kind. Kies samen met de leerling een kaart. De leerling gebruikt die vervolgens als doel voor de komende periode.
• Als hulpmiddel bij psycho-educatie. Gebruik de kaarten om te laten zien waar het kind al goed in is en welke uitdagingen het kind nog heeft.

Toen ik dit spel kreeg, zat er ook een code bij om de online versie te downloaden. Dat is een leuke extra. Het is een overzichtsblad met alle Okidootjes op één pagina. Je kunt het kind de Okidootjes laten uitknippen en in zijn of haar psycho-educatie- of therapieboek laten plakken. Zo kan het kind er altijd op terugkijken. Na een tijdje kun je ook samen reflecteren of er iets veranderd is.

Spel twee: Wat voel je? Wat denk je?

Hoe ziet het eruit?

Het doosje van Wat voel je? Wat denk je? is vierkant, acht bij acht centimeter. Er zitten 55 emotiekaarten in drie kleuren in. Zowel de voorkant als de achterkant heeft een afbeelding en tekst. De afbeeldingen zijn groene en rode smileys die elk een emotie laten zien.

De kaarten zien er rustig uit. Er staat geen overbodige informatie op en er zijn geen extra afbeeldingen. Dat maakt het een fijn spel voor kinderen met autisme die gevoelig zijn voor prikkels en afleiding. In het doosje zit ook een handleiding met verschillende tips.

• Donkergroene kaarten: ingewikkelde gevoelens.
• Lichtgroene kaarten: prettige gevoelens.
• Rode kaarten: onprettige gevoelens.
• Voorkant: het gevoel in woorden, met een gezichtsuitdrukking.
• Achterkant: het gevoel in woorden, met een gezichtsuitdrukking en een gedachte.

Hoe en wanneer gebruik je dit spel bij een kind met autisme?

Kinderen met autisme kunnen het moeilijk vinden om emoties te herkennen en te begrijpen. Zowel hun eigen emoties als die van anderen zijn vaak ingewikkeld. Ze vragen veel oefening, herhaling en ervaring.

Naast de vier basisemoties die in zoveel trainingen, video’s, boeken en spellen voorkomen, zijn er natuurlijk nog tientallen andere. Kinderen met autisme kunnen erg in de war raken als ze emoties niet begrijpen. In de meeste gevallen komt dat doordat ze de context niet of maar gedeeltelijk aan een emotie koppelen. Een gedachte maakt deel uit van de context van een situatie en heeft ook invloed op emoties.

Een tip voor het gebruik van deze kaarten, en voor het oefenen met emoties in het algemeen. Train een kind nooit alleen op emoties en de bijbehorende gezichtsuitdrukkingen. Zo leert een kind niet om de emotie aan een situatie te koppelen. Draai het om. Beschrijf een situatie en vraag het kind om er een emotie aan te koppelen. “Hoe denk je dat dit kind zich nu voelt?” “Hoe zou jij je voelen als…?”

Herken je het volgende bij een kind? Dan kunnen deze kaarten een goede aanvulling zijn op je begeleiding.

• Het kind vindt het moeilijk om emoties te reguleren en heeft woede-uitbarstingen.
• Het kind vindt het moeilijk om emoties aan een situatie te koppelen en raakt snel van slag door de emoties van anderen.
• Het kind is hooggevoelig, voelt veel verschillende emoties en pikt de emoties van anderen op.
• Het kind gedraagt zich een stuk jonger dan zijn of haar leeftijd. Deze kinderen hebben vaak baat bij extra aandacht voor verschillende emoties. Mensen overschatten ze hierin vaak, en dat brengt ze in moeilijke, verwarrende situaties.

Spel drie: Zo zie ik mezelf! Autisme

Hoe ziet het eruit?

De kaarten van Zo zie ik mezelf! Autisme zitten in een stevige, dubbele oranje doos met een afbeelding op de voorkant. Daarin zitten 50 dubbelzijdige stellingkaarten, zes situatiekaarten, acht schaalvraagkaarten en vijf informatiekaarten.

De kaarten hebben verschillende gekleurde achtergronden. Op elke kaart staat een klein plaatje van een gezicht en een tekstballon met de stelling erin. In de doos zit ook een uitleg met verschillende spelvormen. De kaarten horen bij de boeken Ik en autisme en Autisme in mij, maar ze werken ook heel goed zonder de boeken.

Hoe en wanneer gebruik je dit spel bij een kind met autisme?

Deze kaarten zijn speciaal gemaakt voor kinderen met autisme, maar het woord autisme zelf staat er niet op. Je kunt ze dus zowel gebruiken bij kinderen die al veel over autisme weten als bij kinderen die aan het begin van hun psycho-educatie staan.

De kaarten kunnen een positief effect hebben op kinderen die het moeilijk vinden om over zichzelf te praten. Omdat de kaarten hun voorbeelden geven, kunnen ze makkelijker vertellen hoe ze zich voelen, wat ze van bepaalde dingen vinden en waarom ze op een bepaalde manier reageren.

Er zijn verschillende spelvormen, of je nu ouder, leerkracht, therapeut of begeleider bent.

• Maak samen een mindmap over het kind. Schrijf de naam van het kind op een vel papier en kies samen een aantal kaarten die bij het kind passen. Praat over de stelling op elke kaart.
• Praat samen over een situatie die die dag is gebeurd. Zoek daarna een paar stellingen die bij die situatie passen. Hoe reageerde het kind en aan welke karaktereigenschap kun je dat koppelen? Heeft de reactie te maken met het autisme van het kind of niet?
• Laat het kind een stelling kiezen die volgens hem of haar bij jou past, als ouder of begeleider. Laat het kind uitleggen waarom het die kaart heeft gekozen. Draai daarna de rollen om en vertel het kind waarom je vindt dat een bepaalde stelling bij hem of haar past.
• Met de schaalvraagkaarten kun je kinderen laten aangeven waar ze op de schaal staan. In hoeverre is een bepaalde stelling van toepassing op het kind? Dit is een moeilijkere spelvorm. Die is meer bedoeld voor oudere kinderen en voor kinderen die vaker over zichzelf hebben gepraat en zichzelf goed kennen.

Een leuke extra: je kunt op deze kaarten schrijven met een whiteboardstift, om aantekeningen te maken of dingen af te vinken. Dat maakt het persoonlijker en interactiever. Daarna kun je de kaarten weer schoonvegen. In de doos zitten ook blanco kaarten die je hier precies voor kunt gebruiken.

De mening van KOEKIE over de spellen

Ik ben een groot fan van het gebruik van spellen en kaarten zoals deze in mijn sessies. Wat ik het fijnst vind, is dat je een handleiding hebt, maar dat je de kaarten toch heel flexibel kunt inzetten. Per kind kun je kijken welke spelvorm bij hem of haar past, en op welk niveau.

Ik vind spel en ontspanning ook essentieel in begeleidingssessies. Pas als een kind zich kan ontspannen, gaat het open voor praten, leren en reflecteren. Spellen zoals deze zijn perfect om die twee doelen te combineren.

Tijdens de spellen maak ik vaak foto’s van de kaarten die de kinderen kiezen. Na een tijdje laat ik ze die weer zien. Zo kunnen we zien hoe het kind gegroeid is en zich ontwikkeld heeft, en dat helpt bij hun zelfreflectie en zelfvertrouwen.

Ik raad elke ouder, leerkracht, therapeut en begeleider aan om op zoek te gaan naar een geschikt spel wanneer een situatie met een kind uitdagend of moeilijk is. Naast de drie spellen die ik hier heb besproken, zijn er natuurlijk nog veel meer kaartspellen, zoals:

• Feel Good Spel
• Complimentenspel
• Helpende Gedachten
• Coachkaarten Junior
• Kwaliteitenspel Plus
• Praatplaatjes
• Coachkaarten Adolescent
• Spiegel Jezelf Spel

Het Feel Good Spel, het Complimentenspel, Helpende Gedachten, de Coachkaarten Junior, de Coachkaarten Adolescent en het Spiegel Jezelf Spel zijn ook verkrijgbaar in de categorie Spellen van Autishop. Veel leerplezier met al deze interessante kaartspellen voor kinderen!

Dit gastartikel van Jonneke Koekhoven (KOEKIE) is op 7 oktober 2020 voor het eerst in het Nederlands gepubliceerd op autishop.nl.